Viết bài: 0xjs@金色财经
Bạn còn nhớ vụ Luna/UST vốn hóa hơn 400 tỷ USD sụp đổ trong vòng 5 ngày vào tháng 5 năm 2022 không? (Xem lại bài báo trước của 金色财经 “Phân tích lại khoảnh khắc sụp đổ của LUNA”)
Sự kiện Luna sụp đổ, cộng thêm sự phá sản của Three Arrows Capital của Suzhu vào nửa cuối năm 2022, cùng với SBFFTX phá sản, đã trực tiếp dẫn đến mùa đông tiền mã hóa 2022-2023.
Sự sụp đổ của Luna tất nhiên do đặc điểm thiết kế cơ chế của nó gây ra. Tuy nhiên, tài liệu mới nhất cho thấy, tập đoàn giao dịch cao tần Wall Street Jane Street mới là tay chơi lớn nhất ẩn sau trò chơi tài chính này, đã có được tin nội bộ của Terraform Labs, kích hoạt tình thế nguy hiểm của Luna, kiếm lợi khủng và rút lui toàn thân.
Người quản lý thanh lý Terraform Labs kiện Jane Street
Ngày 24 tháng 2 năm 2026, người quản lý thanh lý Terraform Labs đã kiện Jane Street, cáo buộc hành vi giao dịch nội bộ.
Tòa án chỉ định người quản lý thanh lý Terraform Labs, nhóm tái cấu trúc Piper Sander, đồng trưởng Todd Snyder, trong một bản cáo trạng đã bị cắt xén gửi lên Tòa án Liên bang Manhattan vào thứ Hai, tuyên bố rằng Jane Street đã lợi dụng “thông tin không công khai để giao dịch trước, thúc đẩy sự sụp đổ của Terraform”. Snyder cho biết, việc sử dụng trái phép những thông tin này giúp Jane Street “đóng vị thế chính xác vài giờ trước khi hệ sinh thái Terraform sụp đổ, với hàng trăm triệu USD rủi ro tiềm ẩn”.
Sự sụp đổ của Terraform bắt nguồn từ việc stablecoin TerraUSD (UST) mất peg với đô la Mỹ, khiến đồng tiền chị em Luna cũng lao dốc. Sự kiện này đã gây ra phản ứng dây chuyền trong ngành tiền mã hóa, cuối cùng khiến giá Bitcoin rớt xuống dưới 20.000 USD. Đồng sáng lập Terraform, Do Kwon, gần đây bị tuyên án 15 năm tù vì lừa đảo nhà đầu tư, giả vờ rằng TerraUSD có tính ổn định nhờ thuật toán “peg” với đô la. Kwon thừa nhận phạm tội lừa đảo và tháng 12 năm ngoái bị một thẩm phán ở New York tuyên án 15 năm tù. Thẩm phán gọi tội danh của ông là “một vụ lừa đảo quy mô chưa từng có trong lịch sử”.
Terraform nộp đơn phá sản vào tháng 1 năm 2024, sau đó thành lập quỹ thanh lý chính thức cùng năm. Snyder được giao quản lý một quỹ tín thác nhằm tối đa hóa việc đòi lại thiệt hại cho nhà đầu tư và chủ nợ của Terraform, đồng thời chấm dứt hoạt động của công ty. Trong quá trình này, Snyder nhận thức rõ: “Trong một trong những sự kiện có ảnh hưởng sâu rộng nhất trong lịch sử tiền mã hóa, Jane Street đã lợi dụng mối quan hệ thị trường, thao túng thị trường để kiếm lợi riêng.”
Snyder nói: “Chúng tôi sẽ đại diện cho các bên bị hại, dựa trên thực tế và pháp luật, truy cứu trách nhiệm những người lợi dụng quyền hạn gây thiệt hại cho chủ nợ của Terraform Labs và trục lợi”. Hiện ông đang tìm kiếm bồi thường từ Jane Street, đồng sáng lập Robert Granieri, cùng các nhân viên Bryce Pratt và Michael Huang.
Dưới đây là một số chi tiết được tiết lộ trong vụ kiện:
Đến cuối năm 2018, Jane Street đã ký hợp đồng trực tiếp giao dịch với Terraform.
Tuy nhiên, đến tháng 2 năm 2022, Jane Street mới cử nhân viên thực tập trước đây của Terraform là Bryce Pratt liên hệ với các đồng nghiệp cũ của mình để bắt đầu giao dịch token Terraform.
Một trong các phương thức liên lạc của Pratt với Terraform là tạo ra một nhóm chat gồm một kỹ sư phần mềm và trưởng bộ phận mở rộng kinh doanh của Terraform. Nhóm chat này có tên là “Bryce’s Secret”, dùng để phản hồi các thông tin liên quan đến Terraform cho Jane Street.
Theo cáo trạng, Pratt đã gửi hàng loạt email giới thiệu trưởng bộ phận mở rộng kinh doanh của Terraform cho người phụ trách “DeFi” của Jane Street. Sau đó, hai bên bắt đầu giao tiếp định kỳ, thảo luận về khả năng Jane Street đầu tư vào Terraform. Tuy nhiên, Jane Street đã biến các cuộc trao đổi này thành kênh bí mật để lấy thông tin không công khai quan trọng của Terraform, rồi dùng các thông tin này để giao dịch, tối đa hóa lợi nhuận.
Cụ thể, vào chiều ngày 7 tháng 5 năm 2022, Terraform rút ra 150 triệu TerraUSD từ pool Curve 3 (một pool thanh khoản cho phép đổi giữa các stablecoin).
Theo cáo trạng, chưa đầy 10 phút sau khi Terraform rút vốn (chưa công khai ra thị trường), một số nhà phân tích cho rằng ví tiền mã hóa liên quan đến Jane Street đã rút ra 85 triệu TerraUSD từ cùng pool thanh khoản này. Giao dịch 85 triệu UST này là giao dịch lớn nhất trong lịch sử Curve 3 pool, trực tiếp gây ra đợt bán tháo mạnh UST — cuối cùng dẫn đến sụp đổ hệ sinh thái Terra. Trong hai ngày tiếp theo — 8 và 9 tháng 5 — khối lượng giao dịch UST gần như gấp đôi, giá giảm mạnh. Đến ngày 9 tháng 5, UST đã mất peg, xuống dưới 0,80 USD.
Khi giá UST giảm, Terraform cố gắng giữ thị trường ổn định và đưa UST trở lại peg 1 USD. Giống như lần mất peg tạm thời vào tháng 5 năm 2021, Terraform đã bí mật nhờ Jump Trading giúp đỡ — mà thị trường không hề hay biết.
Ngày 8 tháng 5, Do Kwon công khai nói rằng, việc rút 150 triệu USD này nhằm chuyển TerraUSD sang một pool thanh khoản stablecoin mới. Tuy nhiên, thời điểm cụ thể của các hoạt động liên quan đến pool mới, bao gồm cả việc rút tiền từ Curve 3 pool, chưa được công khai.
Các giao dịch này đã gia tăng áp lực bán vào thời điểm then chốt, thúc đẩy sự sụp đổ của Terraform, đồng thời giúp Jane Street thu lợi (hoặc tránh thiệt hại lớn).
Tuy nhiên, câu chuyện chưa dừng lại ở đó. Theo cáo trạng, sau giao dịch ngày 7 tháng 5, Jane Street tiếp tục lợi dụng thông tin bí mật (bao gồm cả thông tin từ Jump Trading) để giao dịch TerraUSD nhằm kiếm thêm lợi nhuận.
Ngày 9 tháng 5, mặc dù TerraUSD đã mất peg với Bitcoin nhưng chưa hoàn toàn sụp đổ, Pratt trong nhóm chat của Jane Street đã trao đổi với Kwon, Huang và những người khác, thể hiện ý định mua vào 2-5 tỷ USD Bitcoin hoặc Luna với giá chiết khấu lớn. Kwon trả lời rằng, Bill DiSomma, đồng sáng lập Jump, nên chủ động liên hệ Jane Street để thảo luận về tài trợ cho Terraform.
Một tập đoàn giao dịch cao tần khác là Jump Trading
Snyder kiện Jane Street là một phần trong chiến dịch rộng hơn của người quản lý thanh lý Terraform nhằm truy trách nhiệm các bên có liên quan hoặc hưởng lợi từ vụ việc.
Năm 2025, Snyder đã đệ đơn kiện riêng tập đoàn giao dịch cao tần lớn khác là Jump Trading, đòi bồi thường 4 tỷ USD, cáo buộc họ thao túng thị trường, tự giao dịch và đã góp phần thúc đẩy nhanh quá trình sụp đổ của Terra.
Jump đã mua hơn 61 triệu Luna với giá 0,40 USD mỗi đồng, trong khi giá thị trường Luna khoảng 90 USD. Sau đó, Jump bán ra số token này thu lợi khoảng 1,28 tỷ USD.
Sau khi Jane Street rút 85 triệu USD thanh khoản gây ra sự mất peg của UST ngày 7 tháng 5, giống như lần mất peg tạm thời năm 2021, Terraform đã bí mật tìm đến Jump Trading giúp đỡ. Quỹ Luna Foundation Guard của Terraform đã chuyển gần 50.000 Bitcoin (khoảng 1,5 tỷ USD) không có thỏa thuận bằng văn bản cho Jump, nhằm kéo UST trở lại peg 1 USD.
Tuy nhiên, số Bitcoin này cuối cùng đi về đâu vẫn còn là bí ẩn. Trong cáo trạng kiện Jump Trading, người quản lý thanh lý Terraform viết: “Chưa rõ Jump có lợi dụng cơ hội này để trục lợi thêm hay không.”
Kết luận
Các nhà tạo lập thị trường cao tần luôn gây tranh cãi trong mọi giao dịch.
Chẳng hạn, trong hai tháng qua, Jane Street đã nhiều lần bán tháo Bitcoin trong giờ mở cửa của thị trường Mỹ: theo cáo buộc, Jane Street mỗi sáng từ cuối năm 2025 đến đầu năm 2026, đều bán ra Bitcoin vào lúc 10 giờ sáng (giờ miền Đông Mỹ), trùng với giờ mở cửa thị trường chứng khoán Mỹ.
Vào một ngày tháng 12 năm 2025, biểu đồ cho thấy giá BTC sau vài phút mở cửa thị trường Mỹ đã giảm từ 89.700 USD xuống còn 87.700 USD, rồi trong phần còn lại của ngày và phiên Á, giá Bitcoin đã phục hồi. Ngày hôm sau, khi thị trường Mỹ mở cửa, Jane Street lại bán ra, tạo thành chu kỳ lặp lại.
Là một trong những “đại lý ủy quyền” của ETF Bitcoin chính như của BlackRock (IBIT), Jane Street có thể tham gia tạo lập và mua lại các phần của ETF. Việc bán tháo vào giờ mở cửa làm giảm giá, gây thanh lý, tạo cơ hội mua vào — và Jane Street tận dụng lợi thế này để khai thác các biến động theo chu kỳ.
Các nhà phê bình cho rằng việc Bitcoin giảm giá mạnh ngay khi thị trường Mỹ mở cửa là hành vi thao túng thị trường.
Có ý kiến cho rằng, các nhà tạo lập thị trường mang trong mình “tội nguyên thủy”:
Mô hình kinh doanh của các nhà tạo lập thị trường cao tần là dùng giao dịch tần suất cao để liên tục thúc đẩy động lượng (dùng đòn bẩy cực cao trên vị thế nhỏ), tạo ra hướng giá giả, dụ nhà đầu tư nhỏ lẻ vào cuộc. Sau đó, họ sẽ phản đòn, thu lợi từ tất cả mọi người, rồi rút lui.
Cũng có ý kiến cho rằng, các nhà tạo lập thị trường chỉ là những người giỏi toán hơn:
Họ không phá hoại thị trường, chỉ phát hiện điểm yếu về cấu trúc và tận dụng cơ hội. Nếu Terra có thể tháo gỡ peg bằng chiến lược giao dịch, đó là do thiết kế thiếu sót, chứ không phải tội phạm. Vấn đề thực sự nằm ở các kênh tin nội bộ. Stablecoin thuật toán dễ bị “stress test” bất cứ lúc nào, Jane Street chỉ đơn thuần là những người giỏi toán hơn phần lớn.
