Thanh toán im lặng: kỷ nguyên mới của quyền riêng tư Bitcoin

Tác giả: Area Bitcoin
Dịch: Felix, PANews

Tóm tắt: Thanh toán im lặng có thể giảm thiểu việc sử dụng địa chỉ lặp lại, nâng cao tính riêng tư tổng thể.
Tính riêng tư của các giao dịch Bitcoin đang ngày càng nhận được nhiều sự chú ý. Khi nhu cầu về các phương thức giao dịch trên chuỗi an toàn và riêng tư hơn không ngừng tăng lên, một đề xuất mới đã xuất hiện: Thanh toán im lặng (Silent Payments).
Bài viết sẽ khám phá khái niệm thanh toán im lặng, tầm quan trọng đối với mạng lưới Bitcoin, cũng như cấu trúc của địa chỉ thanh toán im lặng.
Thanh toán im lặng là gì?
Thanh toán im lặng là một phương thức nhận Bitcoin mà không tiết lộ số dư hoặc lịch sử giao dịch của bạn cho bất kỳ ai có thể xem địa chỉ công khai của bạn.
Ý tưởng này bắt nguồn từ đề xuất mang tên BIP 352, đề xuất khuyến nghị sử dụng địa chỉ có thể tái sử dụng trong Bitcoin.
Hãy tưởng tượng nếu bạn muốn nhận quyên góp Bitcoin hoặc cần nhiều lần nhận thanh toán trong một năm, bạn sẽ làm thế nào? Hiện tại, bạn phải tạo một địa chỉ mới cho mỗi giao dịch hoặc sử dụng lại cùng một địa chỉ, điều này làm giảm tính riêng tư, cho phép bất kỳ ai qua trình duyệt blockchain có thể theo dõi tất cả các khoản thu chi của địa chỉ đó.
Tuy nhiên, với thanh toán im lặng, bạn chỉ cần cung cấp một địa chỉ công khai có thể tái sử dụng mà không lo lộ thông tin riêng tư.
Khái niệm thanh toán im lặng lần đầu được đề xuất vào tháng 3 năm 2022. Gần đây, đề xuất này đã được tích hợp vào kho mã nguồn chính thức, đánh dấu một cột mốc quan trọng trong sự phát triển của công nghệ này.
Việc tích hợp này cho thấy công nghệ đã qua quá trình kiểm duyệt kỹ lưỡng, các nhà phát triển ví có thể bắt đầu triển khai, mặc dù vẫn có thể cần điều chỉnh nhỏ.
Tại sao điều này lại quan trọng?
Hiện tại, địa chỉ Bitcoin tương tự như tài khoản ngân hàng. Tuy nhiên, do blockchain hoàn toàn minh bạch, bất kỳ ai cũng có thể xem tất cả các giao dịch liên quan đến một địa chỉ nhất định qua trình duyệt blockchain.
Nếu bạn sử dụng cùng một địa chỉ nhiều lần, mọi khoản tiền bạn nhận đều sẽ được công khai.
Thanh toán im lặng thay đổi điều này: bạn chỉ cần chia sẻ một địa chỉ công khai, chi tiết giao dịch chỉ dành cho người gửi và người nhận. Điều này được thực hiện thông qua một kỹ thuật mật mã, cho phép người nhận mỗi lần nhận tiền đều đến một địa chỉ duy nhất hoàn toàn khác, và chỉ có chính người nhận mới có thể nhận diện và truy cập các khoản tiền này.
“Thanh toán im lặng” không phải là ý tưởng hoàn toàn mới, nó phát triển từ khái niệm “địa chỉ vô hình” được đề xuất vào năm 2012.
Tuy nhiên, cho đến nay, ý tưởng này vẫn chưa được thực hiện một cách hiệu quả trong Bitcoin.
Trước đó đã đề cập đến địa chỉ vô hình, nhưng nó thực sự là gì?
Địa chỉ vô hình và BIP 47: Thách thức và hạn chế trong việc theo đuổi quyền riêng tư
Tính riêng tư của các giao dịch Bitcoin đã là mối quan tâm cốt lõi từ khi mạng lưới ra đời. Theo thời gian, đã xuất hiện nhiều đề xuất nâng cao tính riêng tư, trong đó địa chỉ vô hình và BIP 47 đặc biệt nổi bật, đều do Peter Todd đề xuất ban đầu.
Dưới đây là phân tích các hạn chế và thách thức của các phương pháp này trong việc đạt được độ ẩn danh cao hơn và hiệu quả giao dịch.
Địa chỉ vô hình
Địa chỉ vô hình là một trong những giải pháp sớm nhất cố gắng cải thiện tính riêng tư của các giao dịch Bitcoin.
Ý tưởng rất đơn giản: để người nhận tạo ra một địa chỉ duy nhất và riêng tư, chỉ có người nhận mới có thể truy cập thông qua kỹ thuật mã hóa.
Nhưng có một trở ngại lớn: để hệ thống hoạt động, cần thêm một khóa trên blockchain, thường sử dụng trường OP_RETURN.
Điều này mang lại hai điểm hạn chế nghiêm trọng:

• Mất tính ẩn danh: Việc thêm dữ liệu phụ trên blockchain rõ ràng cho thấy đây là một giao dịch sử dụng địa chỉ vô hình, bất kỳ ai quan sát đều có thể nhận diện kỹ thuật này, làm giảm tính ẩn danh.
• Hiệu quả thấp và chi phí cao: Việc tăng thêm dữ liệu trên blockchain làm cho giao dịch trở nên cồng kềnh, kém hiệu quả hơn và tốn kém hơn, đi ngược lại nguyên tắc giữ cho blockchain nhẹ và dễ truy cập.

Lúc đó cũng xuất hiện một phương án thay thế: sử dụng một khóa đã có trong giao dịch để tránh thêm dữ liệu phụ.
Tuy nhiên, do độ phức tạp kỹ thuật và thiếu các công cụ hiệu quả (ví dụ như thư viện Lipsack P hiện nay giúp đơn giản hóa các phép tính này), ý tưởng này đã bị bỏ qua.
BIP 47
Theo thời gian, một đề xuất khác nhằm giải quyết các vấn đề này đã xuất hiện: BIP 47.
BIP 47 giới thiệu khái niệm hệ thống thông báo, thay vì thêm dữ liệu vào blockchain mỗi lần thanh toán. Trong phương pháp này, người gửi chỉ cần tải dữ liệu lên blockchain một lần, và người nhận có thể nhận diện dữ liệu này để đơn giản hóa quy trình thanh toán trong tương lai.
Ưu điểm của BIP 47:

• Người nhận dễ dàng xác định: Người nhận có thể dễ dàng phân biệt phần dữ liệu trên blockchain dành cho mình, quá trình xác minh đơn giản hơn.
• Giảm dữ liệu phụ: Chỉ cần thêm dữ liệu thông báo một lần, tiết kiệm không gian và tài nguyên so với việc thêm dữ liệu mỗi lần sử dụng địa chỉ vô hình.

Nhược điểm của BIP 47:

• Phức tạp hơn đối với người gửi: Mỗi lần thanh toán, người gửi phải gửi thông báo trên blockchain trước, tương đương thêm một giao dịch, điều này rất phiền phức khi sử dụng quy mô lớn.
• Hiệu quả thấp của blockchain: Dữ liệu thêm vào để thông báo không liên quan đến thanh toán thực tế, bị coi là kém hiệu quả.
• Liên kết nguồn tiền: Nếu nhiều lần thanh toán cho cùng một người, người nhận có thể phát hiện nguồn tiền đến từ cùng một nguồn, làm giảm tính ẩn danh (trong khi thanh toán im lặng hoàn toàn ẩn danh).
• Tiết lộ danh tính: Trong các giao dịch thông báo, mã thanh toán của người gửi sẽ bị tiết lộ cho người nhận, điều này có thể gây vấn đề trong các trường hợp cần độ ẩn danh cao (ví dụ như quyên góp cho các tổ chức nhạy cảm).

Mặc dù BIP 47 có những ưu điểm (như rõ ràng phía người nhận), nhưng các nhược điểm lớn như thêm giao dịch phụ và thiếu tính ẩn danh hoàn toàn đã hạn chế khả năng phổ biến của nó.
Thanh toán im lặng nhằm giải quyết những vấn đề này, cung cấp trải nghiệm sử dụng trực quan và riêng tư hơn. So với BIP 47, điểm duy nhất còn hạn chế của thanh toán im lặng là cần quét blockchain, nhưng điều này có thể là một đánh đổi xứng đáng để nâng cao tính riêng tư.
Tổng kết, cả địa chỉ vô hình và BIP 47 đều đóng góp vào việc nâng cao tính riêng tư của Bitcoin, nhưng những hạn chế của chúng đã cản trở việc áp dụng rộng rãi.
Thanh toán im lặng hiện nay trở thành một giải pháp triển vọng, cố gắng kết hợp ưu điểm của cả hai:

• Tính riêng tư mạnh mẽ
• Hiệu quả cao
• Trải nghiệm người dùng đơn giản

Thanh toán im lặng hoạt động như thế nào?
Với người dùng, thao tác rất đơn giản.
Giả sử bạn có một ví Bitcoin kết nối với nút của riêng mình. Bạn tạo ra một mã SP (Thanh toán im lặng), mã này có thể chia sẻ dưới dạng mã QR. Bất kỳ ai hỗ trợ thanh toán im lặng đều có thể quét mã QR hoặc nhập mã để thanh toán… đơn giản vậy thôi.
Đối với người nhận chạy nút đầy đủ, do các biện pháp tối ưu hóa giúp quy trình hiệu quả, chi phí gần như bằng 0.
Tuy nhiên, đối với phía người nhận, cần thực hiện một số công việc bổ sung. Người nhận phải kiểm tra từng giao dịch Taproot mới trên mạng để xác định xem có thanh toán đến địa chỉ thanh toán im lặng của họ hay không, điều này đòi hỏi phần mềm ví phải xử lý nhiều hơn.

Địa chỉ thanh toán im lặng trông như thế nào?
Cấu trúc của địa chỉ thanh toán im lặng giống như địa chỉ Taproot.
Địa chỉ Taproot sử dụng tiền tố “bc”, biểu thị địa chỉ Bitcoin, theo sau là “1” và số phiên bản, phần còn lại mã hóa bằng bech32m.
Thanh toán im lặng cũng sử dụng mã hóa bech32m, nhưng tiền tố là “sp1” (biểu thị đây là địa chỉ thanh toán im lặng), đồng thời địa chỉ này chứa hai khóa công khai. Hai khóa công khai này không trực tiếp thể hiện hướng đi của Bitcoin, mà cung cấp lệnh tạo script Taproot public key.
Trong thực tế, người dùng có thể tạo, chia sẻ và tái sử dụng an toàn địa chỉ thanh toán im lặng giống như địa chỉ Bitcoin thông thường, mà không làm giảm tính riêng tư, đó là lợi thế cốt lõi của nó.
Các ví nào hỗ trợ loại địa chỉ này?
Hiện tại, các ví hỗ trợ địa chỉ thanh toán im lặng gồm Cake Wallet và BitBox.
Do chức năng thanh toán im lặng vẫn đang trong quá trình phát triển và chưa được phổ biến rộng rãi, Cake Wallet là một trong những ví đầu tiên tích hợp thanh toán im lặng Bitcoin. Ví này đã cung cấp bản thử nghiệm trên Android và iOS.
Dưới đây là cách sử dụng thanh toán im lặng trong Cake Wallet:
Trong trang chính của ví, nhấn vào nút “Silent Payments” để bắt đầu quét blockchain tìm các giao dịch này.
Lưu ý rằng, vì các giao dịch thanh toán im lặng là ẩn danh, ví phải chủ động quét blockchain để tìm các giao dịch này.

Sau khi quét xong, xác thực thanh toán im lặng sẽ tự động tắt khi đạt đến block mới nhất.
Nếu bạn muốn ví tiếp tục tự động kiểm tra các block mới của thanh toán im lặng, hãy vào “Menu” -> “Cài đặt thanh toán im lặng” và bật tùy chọn “Luôn quét thanh toán im lặng”.

BitBox
Cũng giống như ví nóng Cake Wallet, BitBox là một trong những ví phần cứng hỗ trợ thanh toán im lặng đầu tiên, nâng cao đáng kể tính riêng tư của người dùng.
Thông qua thanh toán im lặng, người gửi có thể tạo ra địa chỉ duy nhất từ khóa công khai cố định của người nhận. Điều này đặc biệt hữu ích cho các nhà hoạt động, tổ chức phi chính phủ và các tổ chức từ thiện: họ có thể chia sẻ một địa chỉ có thể tái sử dụng để nhận quyên góp mà không tiết lộ danh tính, người quyên góp hoặc số tiền quyên góp.
Việc tích hợp này giúp người dùng BitBox có thể hỗ trợ các hoạt động khác nhau và thực hiện thanh toán, đồng thời tránh để hoạt động tài chính bị tiết lộ cho các bên thứ ba không cần thiết.
Chức năng gắn nhãn
Một thách thức ban đầu của thanh toán im lặng là làm thế nào để xác định ai là người gửi thanh toán. Giải pháp là giới thiệu chức năng gắn nhãn (Labeling).
Vậy gắn nhãn là gì?
Gắn nhãn cho phép bạn phân biệt các người gửi khác nhau khi sử dụng cùng một địa chỉ thanh toán im lặng, đồng thời không làm giảm tính riêng tư và không làm tăng đáng kể chi phí quét.
Công nghệ này cho phép thêm thông tin bổ sung vào địa chỉ thanh toán im lặng mà không làm giảm tính riêng tư của người dùng. Nguyên lý là điều chỉnh deterministic của khóa chi tiêu để thực hiện.
Nói đơn giản, khóa chi tiêu giống như chữ ký số, ủy quyền sử dụng quỹ trong địa chỉ. Bằng cách điều chỉnh nhỏ khóa này, có thể nhận diện các nguồn thanh toán khác nhau.
Ví dụ, giả sử bạn có hai địa chỉ thanh toán im lặng:

• Một dùng cho hoạt động trên X
• Một dùng cho hoạt động trên Nostr

Với gắn nhãn, phần đầu của hai địa chỉ này giống nhau (cho thấy đều thuộc về bạn), nhưng phần cuối hơi khác nhau, giúp bạn nhận diện nguồn thanh toán.
Khi xem xét dòng tiền, bạn có thể thấy có khoản thanh toán đến từ người dùng X, có khoản đến từ Nostr.
Tính linh hoạt này giúp cân bằng giữa việc bảo vệ quyền riêng tư và thu thập thông tin hữu ích về các giao dịch.
Tất nhiên, nếu bạn muốn hoàn toàn ẩn danh, cũng có thể chỉ sử dụng địa chỉ thanh toán im lặng không gắn nhãn, đảm bảo người gửi không có thông tin nhận dạng nào. Nhưng nếu cần theo dõi nguồn thanh toán, chức năng gắn nhãn cung cấp một phương pháp hiệu quả cao.
Công nghệ này có thể áp dụng trong các sàn giao dịch, nền tảng truyền thông xã hội, cá nhân sử dụng, giúp bạn quản lý nhiều danh tính trực tuyến mà không tạo ra liên kết rõ ràng, hoặc chỉ thu thập thêm thông tin thanh toán khi cần thiết.
Ví dụ về thanh toán im lặng tại sàn giao dịch
Nếu các sàn giao dịch áp dụng công nghệ này, sẽ xuất hiện các ứng dụng thú vị.
Giả sử bạn nạp tiền vào sàn giao dịch. Với thanh toán im lặng, sàn không còn cung cấp địa chỉ nạp tiền dùng đi dùng lại nữa, mà tạo ra một địa chỉ thanh toán im lặng cho bạn.
Mỗi lần bạn gửi tiền đến địa chỉ này, sàn tự động nhận diện đó là bạn (qua cơ chế gắn nhãn), không cần bạn quản lý nhiều địa chỉ khác nhau. Ngoài ra, công nghệ này còn rất hữu ích cho việc rút tiền tự động.
Bạn có thể sử dụng lại cùng một địa chỉ thanh toán im lặng trên nhiều nền tảng, không cần quản lý các khóa mở rộng khác nhau (xPub) cho từng nền tảng, giúp đơn giản hóa quy trình đáng kể.
Kết luận
Thanh toán im lặng có khả năng thay đổi hoàn toàn cách sử dụng Bitcoin, cung cấp trải nghiệm đơn giản, trực quan hơn, đồng thời nâng cao đáng kể tính riêng tư.
Nếu công nghệ này được áp dụng rộng rãi, tỷ lệ sử dụng địa chỉ lặp lại trên chuỗi có thể giảm mạnh, tạo ra một môi trường an toàn và riêng tư hơn cho tất cả mọi người.
Thanh toán im lặng mang đến một cơ hội tuyệt vời để kết hợp cơ chế khuyến khích người dùng với các thực hành tối ưu về quyền riêng tư, giúp các khoản thanh toán Bitcoin trong tương lai trở nên bí mật và an toàn hơn bao giờ hết.