Gần đây trong cộng đồng giao dịch lại thấy người ta bàn luận câu nói của Buffett, "Người khác sợ hãi, tôi tham lam; người khác tham lam, tôi sợ hãi." Nghe có vẻ đơn giản, nhưng thực tế ít người làm được.

Tôi cũng đã từng trải qua tình cảnh này. Cầm trên tay những lệnh có lợi nhuận, vừa thấy giá có biến động là bắt đầu hoang mang, sợ rằng số tiền kiếm được khó khăn mới có lại bị mất, nên vội vàng chốt lời để an toàn. Kết quả là, thị trường tiếp tục đi một đoạn dài, nhìn biểu đồ giá mà lòng dạ như bị cắt ruột. Lần sau nữa, lại nghĩ lần này nhất định phải để lợi nhuận chạy, quyết không chốt lời, kết quả thị trường đảo chiều, lợi nhuận dần dần tiêu tan, cuối cùng lại lỗ. Rồi bắt đầu tự trách, đổ lỗi cho bản thân quá tham lam.

Đây chính là bức tranh chân thực của đa số trader. Trong thị trường cổ phiếu, hợp đồng tương lai, ngoại hối, bạn sẽ thấy một hiện tượng phổ biến: nhiều người cứ lặp lại cùng một sai lầm. Khi giá tăng đến mức tương đối cao, thị trường bắt đầu điều chỉnh, mọi người rơi vào trạng thái phân vân — rốt cuộc nên thoát ra hay giữ vững? Nếu thoát ra rồi giá tiếp tục tăng, thì lại hối tiếc tại sao lúc đó lại sợ hãi; còn không thoát ra, giá tiếp tục giảm, lại bắt đầu mắng mình quá tham lam.

Thực ra vấn đề không phải ở chỗ bạn có tham lam hay không, mà là bạn thiếu quy tắc. Tôi đã quan sát nhiều trader thất bại, họ thường có những đặc điểm chung sau: kiếm chút lợi rồi chạy, hoặc thua lỗ rồi vội vàng đóng vị thế; hoặc ngược lại, cố gắng chống đỡ không thừa nhận thua lỗ, thậm chí còn vào thêm vị thế ngược xu hướng, hy vọng thị trường đảo chiều; còn có những người hoàn toàn không có kế hoạch, thấy tăng thì đuổi theo, thấy giảm thì bán tháo, thiếu kỷ luật, thao tác bừa bãi. Những cách làm này thỉnh thoảng có thể kiếm được tiền, nhưng phần lớn là do may mắn. Kết quả cuối cùng thường là một lần thua lỗ lớn, cuốn hết lợi nhuận đã kiếm được.

Vậy sự khác biệt giữa những cao thủ thực sự và những người này nằm ở đâu? Chính là họ có một hệ thống giao dịch hoàn chỉnh. Vào lệnh có quy tắc, thoát lệnh có quy tắc, quản lý vốn có quy tắc, quan trọng nhất là họ thực thi nghiêm ngặt các quy tắc đó. Lợi ích của việc này là gì? Chính là bạn không cần phải đoán xem khi nào người khác sợ hãi, khi nào họ tham lam, vì hệ thống của bạn đã giúp bạn đưa ra quyết định. Bạn chỉ cần cắt lỗ đúng lúc, để lợi nhuận chạy, theo đúng logic đã đặt ra để thực hiện.

Nói tóm lại, đây không phải là vấn đề kỹ thuật, mà là vấn đề tâm lý. Bản năng tham lam và sợ hãi của con người đã tồn tại hàng nghìn năm, vẫn không thay đổi. Nhưng cá nhân có thể tiến hóa. Những trader thành công chính là qua thực chiến và phản tư không ngừng, dần dần chiến thắng được ma quỷ trong lòng mình, cuối cùng trở thành người chiến thắng trên thị trường. Còn đa số mọi người thì mãi mãi mắc kẹt trong vòng lặp này.

Vì vậy, lời khuyên của tôi là thay vì cứ phân vân xem lúc nào nên tham lam, lúc nào nên sợ hãi, hãy dành thời gian xây dựng hệ thống giao dịch của riêng mình. Trong phạm vi kiểm soát được, dùng quy tắc thay thế cảm xúc, dùng kế hoạch thay thế trực giác. Như vậy, bạn mới thực sự hiểu được tinh thần của câu nói của Buffett, chứ không chỉ nghe qua loa.