Từ đất sét cổ xưa đến trí tuệ kỹ thuật số: Hiểu về Golem như một truyền thuyết sáng tạo

Trong truyền thống thần bí của người Do Thái, golem tượng trưng cho nhiều điều hơn là truyền thuyết dân gian — nó thể hiện những nỗi lo sợ cổ xưa nhất của nhân loại về sáng tạo và kiểm soát. Hình tượng đất sét sống động này, được hình thành qua các nghi lễ thiêng liêng và chữ khắc Hebrew, đã tiến hóa từ một truyền thuyết bảo vệ thời Trung cổ thành một phép ẩn dụ mạnh mẽ cho các thử thách hiện đại trong trí tuệ nhân tạo, hệ thống tự trị và công nghệ phi tập trung. Nhưng chính xác thì golem là gì, và tại sao câu chuyện sáng tạo cổ xưa này vẫn còn vang vọng khi chúng ta tranh luận về đạo đức của việc xây dựng các máy móc thông minh ngày nay?

Golem: Định nghĩa và nguồn gốc sâu xa

Ở mức cơ bản nhất, golem là một vật thể vô tri vô giác — truyền thống là đất sét hoặc đất — được ban cho sự sống qua các nghi lễ huyền bí. Thuật ngữ này bắt nguồn từ tiếng Hebrew trong Kinh Thánh, xuất hiện trong Thánh vịnh 139:16 là “golmi,” nghĩa là một chất chưa hoàn chỉnh hoặc không hình dạng rõ ràng. Các nguồn rabbinic sớm, đặc biệt là Talmud (Sanhedrin 38b), mô tả Adam trong 12 giờ đầu tiên như một golem: một thân thể chờ đợi linh hồn.

Sự tiến hóa của truyền thuyết sáng tạo này phản ánh những lo lắng thay đổi. Trong tiếng Yiddish và các ngôn ngữ sau này, “golem” trở thành từ lóng chỉ người vụng về hoặc đần độn — ai đó làm theo mệnh lệnh một cách mù quáng. Tuy nhiên, trong các văn bản thần bí như Sefer Yetzirah (Sách Sáng Tạo), golem mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc hơn, đại diện cho ranh giới giữa quyền sáng tạo của thần và của con người.

Ngày nay, “golem” được đặt tên cho các dự án phần mềm, mô hình AI, và các sáng kiến blockchain, mỗi dự án đều khơi gợi nghịch lý của truyền thuyết: sáng tạo vừa là cứu rỗi, vừa có thể là thảm họa tiềm tàng.

Sự tạo hình của golem: Nghi lễ, quyền năng và cảnh báo

Thần bí Do Thái đã mô tả một quy trình chi tiết để làm sống động một golem, mỗi bước đều mang ý nghĩa biểu tượng. Truyền thuyết sáng tạo cổ xưa này làm sáng tỏ cách tổ tiên chúng ta đã đối mặt với các câu hỏi ngày nay về kiểm soát máy móc và trách nhiệm thuật toán.

Khung Nghi lễ

Theo truyền thống Kabbalah, việc tạo ra golem cần:

• Tạo hình: Định hình một hình người cỡ trung từ đất hoặc đất sông
• Khắc chữ thiêng: Khắc hoặc ghi “EMET” (sự thật) lên trán, hoặc đặt giấy có tên Chúa trong miệng
• Đọc các công thức huyền bí: Hô hấp các hoán vị của bảng chữ cái Hebrew từ Sefer Yetzirah, văn bản nền tảng của thần bí Do Thái
• Chuyển ý định: Ý chí tập trung của người tạo — thường nhằm mục đích bảo vệ — giúp hình tượng sống động

Quá trình vô hiệu hóa cũng rất chính xác: xóa chữ “E” khỏi “EMET,” biến nó thành “MET” (chết), hoặc tháo bỏ giấy thiêng. Golem trở lại đất sét vô tri.

Kiến trúc tượng trưng

Điều làm cho truyền thuyết sáng tạo này bền vững chính là khung đạo đức tích hợp trong nó. Golem không chỉ là một công cụ — nó là một cảnh báo. Một sáng tạo không kiểm soát, dù có ý tốt đến đâu, có thể phản lại người tạo ra và cộng đồng của mình. Mẫu hình này xuất hiện xuyên suốt các nền văn hóa: Prometheus ở Hy Lạp đã tạo ra con người từ đất sét, rồi bị trừng phạt vì tham vọng; quái vật Frankenstein, golem hiện đại của Mary Shelley, thể hiện cùng một quỹ đạo bi kịch.

Thông điệp trong truyền thuyết này: sáng tạo mà không có trách nhiệm bền vững sẽ sinh ra hỗn loạn.

Rabbi Loew và golem Prague: Lịch sử gặp gỡ truyền thuyết

Phiên bản nổi bật nhất của truyền thuyết tạo golem tập trung vào Rabbi Judah Loew (Maharal), một học giả thế kỷ 16 tại Prague. Câu chuyện của ông đã biến các nghi lễ cổ xưa thành một huyền thoại lịch sử, tiếp tục hình thành cách chúng ta hiểu về bảo vệ, quyền lực và tính kiêu ngạo.

Bối cảnh

Cộng đồng Do Thái ở Prague phải đối mặt với các cáo buộc vu khống máu — những cáo buộc sai lệch cho rằng người Do Thái dùng máu Kitô giáo trong các nghi lễ tôn giáo, dẫn đến các cuộc đàn áp bạo lực. Trong tuyệt vọng, truyền thuyết kể rằng Rabbi Loew đã tìm đến kiến thức huyền bí.

Sáng tạo và phòng thủ

Kết hợp đất sét từ sông Vltava với các câu chú thiêng liêng, Rabbi Loew đã điêu khắc một golem và khắc “EMET” lên trán nó. Sinh vật tỉnh dậy, là một người bảo vệ im lặng, vô cùng mạnh mẽ. Trong nhiều năm, nó tuần tra khu phố Do Thái, can thiệp vào các thời điểm khủng hoảng, ngăn chặn các cáo buộc sai lệch, và thể hiện hy vọng tập thể.

Sự tháo gỡ

Tuy nhiên, sức mạnh của golem đã chứng tỏ không thể kiểm soát hoàn toàn. Khi nó trở nên hung hãn hoặc khó đoán hơn, Rabbi Loew đối mặt với một lựa chọn không thể tránh khỏi: chính sáng tạo của ông đe dọa sự ổn định mà nó được tạo ra để bảo vệ. Ông đã tháo bỏ chữ “E,” biến “EMET” thành “MET,” và golem tan thành đất sét — một lời nhắc nhở rõ ràng rằng ngay cả sáng tạo thiện lành cũng đòi hỏi sự cảnh giác liên tục và kiểm soát cuối cùng.

Truyền thuyết này vẫn còn tồn tại vì nó phản ánh một mối căng thẳng vĩnh cửu: vừa cần thiết, vừa nguy hiểm khi sở hữu các công cụ quyền năng.

Golem trong ý thức cộng đồng Do Thái: Bảo vệ, danh tính và sức bền

Ngoài các chiều kích thần bí và nghi lễ, golem còn trở thành biểu tượng văn hóa có ý nghĩa sâu sắc. Đối với cộng đồng Do Thái bị đàn áp, golem tượng trưng cho khả năng tự chủ, phẩm giá và khả năng tự vệ khi các chính quyền bên ngoài không cung cấp gì.

Truyền thuyết không phải là sự trốn chạy thực tại; đó là lớp áo tâm lý. Trong các nhà thờ, truyện dân gian và truyền thống nghệ thuật, câu chuyện golem khẳng định rằng cộng đồng có thể khai thác sức mạnh tiềm ẩn, rằng họ không phải là nạn nhân thụ động của hoàn cảnh. Trọng lượng biểu tượng này giải thích tại sao golem xuất hiện thường xuyên trong văn học, nghệ thuật và ký ức tập thể của người Do Thái.

Nó cũng làm sáng tỏ lý do tại sao các truyền thuyết sáng tạo bảo vệ tương tự xuất hiện khắp các nền văn hóa — từ các tượng thần canh giữ đền chùa Trung Quốc đến các khổng lồ Bắc Âu được các vị thần triệu hồi. Con người ở khắp nơi đều đấu tranh với mong muốn tạo ra các lá chắn chống lại hỗn loạn, cùng với nỗi sợ rằng những lá chắn đó có thể biến thành thứ gì khác.

Từ truyền thuyết dân gian đến ứng dụng hiện đại: Golem trong công nghệ và tiền mã hóa

Hành trình của golem từ nhà thờ thời Trung cổ đến các cộng đồng công nghệ đương đại cho thấy các truyền thuyết cổ xưa vẫn phản ánh những mối quan tâm nhân loại muôn thuở. Các tranh luận ngày nay về trí tuệ nhân tạo, hệ thống tự trị và hạ tầng phi tập trung đều vang vọng truyền thuyết sáng tạo đã thu hút các rabbi thời Trung cổ.

Vấn đề Golem trong AI và Robot

Các nhà khoa học máy tính và các nhà đạo đức học hiện nay nói về “vấn đề golem”: Làm thế nào để đảm bảo các hệ thống thông minh phục vụ ý định của người sáng tạo mà không vượt quá giới hạn an toàn? Làm thế nào để xây dựng các biện pháp phòng ngừa trong các hệ thống đã được thiết kế để tự vận hành?

Đây không phải là thơ ca — đó là đạo đức kỹ thuật được khoác áo ngôn ngữ cũ. Truyền thuyết tạo golem cung cấp một từ vựng văn hóa để thảo luận về:

• Hành vi phát sinh: Khi hệ thống hành xử theo cách không mong muốn
• Kiểm soát và trách nhiệm: Ai chịu trách nhiệm khi tự động hóa sai lệch
• Thiết kế đạo đức: Xây dựng các giới hạn trong hệ thống từ khi bắt đầu

Golem trong các mạng phi tập trung

Golem Network, một dự án blockchain lớn, đã cố ý khơi gợi truyền thuyết này. Cơ sở của nó phản ánh nghịch lý của golem: khai thác sức mạnh tính toán phân tán (một dạng sức mạnh tập thể) mà không từ bỏ kiểm soát tập trung. Người dùng toàn cầu mua, bán và chia sẻ tài nguyên tính toán trong một hệ sinh thái peer-to-peer — phản ánh lời hứa của golem về bảo vệ qua hành động tự trị chia sẻ.

Các Mạng Cơ sở hạ tầng vật lý phi tập trung (DePIN) rộng hơn nữa phản ánh logic golem: cộng đồng tạo ra các hệ thống phục vụ nhu cầu tập thể trong khi chống lại điểm thất bại đơn lẻ hoặc kiểm soát độc đoán.

Văn hóa phổ biến và sự vang vọng liên tục

Từ Frankenstein đến phim ảnh đương đại, từ Dungeons & Dragons đến Minecraft, golem xuất hiện trong các câu chuyện của chúng ta. Trong từng phiên bản, các chủ đề giống nhau lặp lại: sáng tạo, tự chủ, nguy cơ mất kiểm soát, và trọng trách mang lại các hình thức quyền năng hoặc ý thức mới.

Golem trong trò chơi điện tử thường là những người bảo vệ hoặc chướng ngại vật — lực lượng trung lập có thể bảo vệ hoặc đe dọa tùy theo hoàn cảnh. Sự linh hoạt trong cách diễn giải này thể hiện sự phong phú biểu tượng của golem: nó đồng thời tượng trưng cho hy vọng, nguy hiểm, trách nhiệm và khát vọng của con người vượt qua giới hạn của chính mình.

Thuyết thần thoại so sánh: Truyền thuyết sáng tạo qua các nền văn hóa

Golem không phải là một hình tượng cô lập. Trên khắp nhân loại, các nền văn hóa đã tưởng tượng hành động sáng tạo và đấu tranh với những hệ quả của nó:

Thần thoại Hy Lạp: Prometheus điêu khắc con người từ đất sét; Athena thổi hồn vào Pandora. Cả hai câu chuyện đều kết thúc bằng hậu quả ngoài ý muốn — lửa bị đánh cắp, hỗn loạn tràn lan — phá vỡ thiết kế ban đầu.

Truyền thống Bắc Âu: Các khổng lồ (jötnar) xuất hiện như những công cụ quyền năng do các vị thần sử dụng, nhưng chúng tiềm ẩn khả năng tiêu diệt chính người tạo ra chúng. Ragnarök chính là kết quả của sự căng thẳng này.

Truyền thống châu Á: Các đền chùa Trung Quốc có tượng thần canh giữ được kích hoạt qua nghi lễ và ý định; truyền thuyết Nhật Bản có các búp bê bị ma quỷ chi phối và các cấu trúc ma thuật. Những câu chuyện này cũng đặt câu hỏi về ranh giới giữa sáng tạo và mất kiểm soát.

Trong tất cả các hệ thống thần thoại này, một mẫu hình nhất quán nổi bật: sáng tạo là hành động tối cao của quyền lực, nhưng quyền lực không có tầm nhìn sẽ sinh ra bi kịch. Truyền thuyết sáng tạo, trong tất cả các dạng của nó, đặt ra câu hỏi: Trách nhiệm đi kèm với khả năng tạo ra các dạng tồn tại hoặc năng lực mới là gì?

Tại sao Truyền thuyết Golem lại quan trọng ngày nay

Chúng ta đang sống trong kỷ nguyên của khả năng sáng tạo chưa từng có: trí tuệ nhân tạo, chỉnh sửa gen, hệ thống tự trị, mạng lưới kỹ thuật số. Những lo lắng được nhúng trong truyền thuyết golem không còn là quá khứ xa xôi nữa. Chúng là các câu hỏi chính sách cấp bách.

• Phát triển AI: Làm thế nào để đảm bảo các hệ thống học máy phù hợp với giá trị con người khi chúng ngày càng phức tạp và tự chủ hơn?
• Quản trị blockchain: Làm thế nào để xây dựng các hệ thống phân phối quyền lực công bằng mà không mất trách nhiệm giải trình?
• Giám sát công nghệ: Ai chịu trách nhiệm khi các sáng tạo của chúng ta gây hại ngoài ý muốn?

Golem không đưa ra câu trả lời, nhưng nó cung cấp một khung tư duy để đặt câu hỏi tốt hơn. Nó nhắc nhở chúng ta rằng sáng tạo không phải là hành động trung lập — nó đi kèm trách nhiệm đạo đức liên tục, sự khiêm tốn về hậu quả ngoài ý muốn, và cảnh giác về ranh giới giữa phục vụ và thống trị.

Những điểm chính: Sức hấp dẫn lâu dài của một truyền thuyết cổ xưa về sáng tạo

Hành trình của golem từ thần bí Do Thái cổ xưa đến công nghệ đương đại phản ánh cách các truyền thuyết mã hóa trí tuệ thực tiễn. Truyền thuyết này vẫn còn tồn tại vì nó nói lên điều gì đó bất biến trong bản chất con người: khát vọng sáng tạo, lo lắng mất kiểm soát, và hy vọng rằng những thứ chúng ta tạo ra có thể vượt qua hoặc bảo vệ chúng ta.

• Sáng tạo đòi hỏi trách nhiệm: Một golem được tạo ra mà không có khung đạo đức rõ ràng sẽ trở thành gánh nặng, chứ không phải là tài sản.
• Quyền lực và khiêm tốn song hành: Những nhà sáng tạo vĩ đại — Rabbi Loew, Prometheus — cuối cùng đều nhận ra rằng các sáng tạo của họ vượt quá khả năng kiểm soát của chính họ.
• Biểu tượng có ý nghĩa: Cách chúng ta nói về công nghệ hình thành cách chúng ta xây dựng nó; việc khơi gợi hình tượng golem nhắc nhở rằng đổi mới không bao giờ là trung lập về đạo đức.
• Lịch sử lặp lại dưới hình thức mới: Dù là đất sét cổ xưa hay các thuật toán hiện đại, mối căng thẳng căn bản giữa sáng tạo và kiểm soát vẫn tồn tại.

Truyền thuyết về golem vẫn còn sống vì mỗi thế hệ đều đối mặt với câu hỏi nguyên thủy: Sáng tạo có ý nghĩa gì, và làm thế nào để chúng ta tôn trọng trách nhiệm đi kèm với sáng tạo đó? Trong thời đại thay đổi công nghệ nhanh chóng, câu hỏi đó chưa bao giờ cấp bách hơn thế.